Posłuszeństwo. Paskudne słowo, prawda? Rodzi różne nieciekawe skojarzenia. Pewnie dlatego, że mocno obrzydził je człowiekowi diabeł. Dawno temu w raju. I teraz też swoje robi. Tymczasem posłuszeństwo – Bogu oczywiście – to najwyższy przejaw wolności. Pokazał ją Jezus podczas kuszenia na pustyni. Tak można w skrócie ująć sens czytań pierwszej niedzieli Wielkiego Postu. Proponując też, dla uwypuklenia o co chodzi, zastąpić sobie w głowie słowo "posłuszeństwo" słowem "wierność"...

• Tekst czytań mszalnych
• Komentarze biblijne do czytań
• Bóg jak garncarz
• Grzeszne nieposłuszeństwo
   

1. Kontekst pierwszego czytania Rdz 2,7–9;3,1–7

Skąd się wziął świat? Po co człowiek? Skąd w dobrym świecie wzięło się zło? Żydzi i chrześcijanie poznają na nie odpowiedź dzięki autorom Księgi Rodzaju. Zawarli je w 11 pierwszych rozdziałach swojego dzieła. A że nie chcieli pisać nudnego traktatu wszystko ujęli w formę opowieści. W warstwie narracji oczywiście zmyślonej. Nikt z nich nie widział przecież stwarzania świata czy grzechu pierwszych rodziców. Ale jak najbardziej prawdziwej jeśli idzie o owe podstawowe pytania, które zadaje sobie każdy myślący człowiek.

Czytanie tej niedzieli to fragmenty 2. i 3 rozdziału Księgi Rodzaju. Tak dobrane, by – upraszczając – z jednej strony pokazać łaskawość Boga, z drugiej ludzką niewdzięczność. Przytoczmy je, zaznaczając miejsce przerwy znaczkiem (...).

Pan Bóg ulepił człowieka z prochu ziemi i tchnął w jego nozdrza tchnienie życia, wskutek czego stał się człowiek istotą żywą. A zasadziwszy ogród w Edenie na wschodzie, Pan Bóg umieścił tam człowieka, którego ulepił. Na rozkaz Pana Boga wyrosły z gleby wszelkie drzewa miłe z wyglądu i smaczny owoc rodzące oraz drzewo życia w środku tego ogrodu i drzewo poznania dobra i zła. (...)

A wąż był najbardziej przebiegły ze wszystkich zwierząt polnych, które Pan Bóg stworzył. On to rzekł do niewiasty: „Czy to prawda, że Bóg powiedział: »Nie jedzcie owoców ze wszystkich drzew tego ogrodu?«”.

Niewiasta odpowiedziała wężowi: „Owoce z drzew tego ogrodu jeść możemy, tylko o owocach z drzewa, które jest w środku ogrodu, Bóg powiedział: »Nie wolno wam jeść z niego, a nawet go dotykać, abyście nie pomarli«”. Wtedy rzekł wąż do niewiasty: „Na pewno nie umrzecie! Ale wie Bóg, że gdy spożyjecie owoc z tego drzewa, otworzą się wam oczy i tak jak Bóg będziecie znali dobro i zło”.

Wtedy niewiasta spostrzegła, że drzewo to ma owoce dobre do jedzenia, że jest ono rozkoszą dla oczu i że owoce tego drzewa nadają się do zdobycia wiedzy. Zerwała zatem z niego owoc, skosztowała i dała swemu mężowi, który był z nią; a on zjadł. A wtedy otworzyły się im obojgu oczy i poznali, że są nadzy; spletli więc gałązki figowe i zrobili sobie przepaski.

Pierwszy akapit tej opowieści to niejako wstęp. Uzmysławia słuchaczowi, że Bóg jest dobrodziejem człowieka. Bo go stworzył, bo umieścił go w pięknym ogrodzie (dla ludów żyjących na terenach suchych i jałowych – a takich ziem na terenach biblijnych nie brakuje – ogród jest symbolem dostatku, dobrobytu, spokojnego życia). Przy okazji wprowadza w temat dwóch drzew – drzewa poznania dobra i zła oraz drzewa życia. To dwie... hmmm…  jak to nazwać... potencjalne możliwości, które już i tak szczodrze obdarowany człowiek może zrealizować. Jest to możliwość, by człowiek, istota z natury dobra, mogła poznać, dotknąć, więc i czynić zło. I możliwość wiecznego życia. Jk dowiemy się później, możliwość sięgnięcia po to drugie w sytuacji gdy sięgnął po pierwsze spowodowała, że Bóg musiał wygnać człowieka z Edenu...

A dalej jest już o ludzkiej odpowiedzi na to dobrodziejstwo. Zwraca uwagę:

• Pierwszy krok strategii węża (szatana). Posługuje się metodą manipulacji zwaną „rzucaniem fałszywych podejrzeń”. Dobrze wiedział, czego dotyczył zakaz Boga względem ludzi. W pytaniu jednak przedstawia Boga jako jakiegoś bezdusznego tyrana: „Czy to prawda, że Bóg powiedział: «Nie jedzcie owoców ze wszystkich drzew tego ogrodu?»”. Osiągnął skutek. Ewa wprawdzie wyjaśniła, że zakaz dotyczył tylko „drzewa ze środka ogrodu”, ale cel został osiągnięty: pośrednio Ewa przyznała, że Bóg nie jest aż taki dobry. Nie zakazał  jeść ze wszystkich drzew ogrodu, ale jednak zakazał nawet dotykać tych z drzewa poznania dobra i zła. Ciekawe dlaczego? - każe się zastanowić diabeł. To było posianie wątpliwości co do dobrych intencji Boga. Jak się za chwile okazało, bardziej skuteczne niż tylko sprawienie, że Ewa wyolbrzymiła Boży zakaz. 
   
• Drugi krok strategii węża. „Na pewno nie umrzecie” to zwyczajne kłamstwo. Fałszywa obietnica. Dalsza część wywodów jest bardziej finezyjna. To bazująca na posianej wcześniej wątpliwości co do dobrych intencji Boga półprawda. 
  
  Co słyszy Ewa? Że będzie jak Bóg. Jak Bóg będzie znała dobro i zło. Wydaje się jej więc, że warto. Jaka jest pełna prawda? Że to „bycie jak Bóg” wcale nie uczyni jej szczęśliwszą. Poznanie dobra i zła to doświadczenie którego  Ewa tak naprawdę wcale nie chce. To trochę tak, jakby powiedzieć dziecku: jeśli chcesz być mądrzejszy skocz z drugiego piętra. Taki skok oczywiście przyniesie poważne kontuzje czy złamania. Ale dziecko faktycznie będzie już mądrzejsze; będzie wiedziało, że z drugiego piętra się nie skacze.
   
• Najważniejsze: grzech to nieposłuszeństwo. Wynikające z braku zaufania do Boga. Ewa zerwała owoc, dała mężowi i stało się. Konsekwencji tego czynu nie dało się już po prostu zapomnieć. Gdy się pojawiły, wpisały się w ludzka naturę. Skaziły ją. I  pierwszym tego objawem jest to, że Adam i Ewa odkrywają swoją nagość. Robią więc sobie przepaski. Sielanka między nimi się skoczyła. Przestają sobie ufać.

Później autor Księgi Rodzaju przedstawi inne konsekwencje grzechu: ukrywanie się przed Bogiem, Adamowe oskarżanie Ewy, że to ona winna jego grzechowi. A potem pojawią się inne: cierpienie, panowanie mężczyzny nad kobietą, konieczność ciężkiej pracy, a w końcu śmierć. Czym jest ta ostatnia zobaczą, gdy jeden z ich synów zabije drugiego. Ten grzech pierwszych rodziców wpisze nie niejako w ludzką naturę. Stanie się grzechem pierworodnym każdego nowego człowieka.  

Gdy człowiek raz zakosztuje grzechu naprawdę nie można go po prostu wymazać z jego pamięci. Lekarstwem jest odkrycie, że grzech nie jest niczym pociągającym. Że jest jak zgniłe z jednej strony jabłko: mami pięknym wyglądem, ale jest wstrętne. Cała strategia Boga w historii zbawienia polega właśnie na tym, że uczy ludzkość zaufania do siebie. Pokazuje że warto. Biblijni bohaterowie często są dalecy od ideału, Bóg jednak ich nie odrzuca. Dlaczego? Mają jedną, ważną cechę: wierzą Bogu. Abraham Jakub, Mojżesz, Jozue, Dawid i inni... Nie zawsze do końca, ale wierzą. A pierwszym, który w pełni zaufa i nie cofnie się nawet wtedy, gdy dla tego zaufania przyjdzie ponieść śmierć, będzie Boży Syn, Jezus Chrystus. To On, przez swoje posłuszeństwo aż do śmierci, przyniesie światu zbawienie.

Z tej perspektywy widać wyraźniej, że grzech to niewola. Niewola szukania swojej chwały, niewola lęku przed Bogiem, lęku przed drugim człowiekiem (te przepaski!). Prawdziwa wolność rodzi się z zaufania Bogu. Z posłuszeństwa. Z wierności. 

2. Kontekst drugiego czytania Rz 5,12.17–19

Czytany tej niedzieli fragment listu do Rzymian to teologiczne rozwinięcie historii grzechu pierwszych rodziców i wskazanie na jej szczęśliwe zakończenie w Jezusie Chrystusie. Zgodne z tym, co napisałem wyżej. Krótsza wersja czytania opuszcza wiersze 13-16. Faktycznie, Paweł chyba się tam trochę zapętlił :) Ale jest tej niedzieli i dłuższa wersja czytania, bez opuszczeń, Przytoczmy je więc w całości. Dla przejrzystości - wersja krótsza pogrubioną czcionką. 

Przez jednego człowieka grzech wszedł do świata, a przez grzech śmierć, i w ten sposób śmierć przeszła na wszystkich ludzi, ponieważ wszyscy zgrzeszyli. Bo i przed Prawem grzech był na świecie, grzechu się jednak nie poczytuje, gdy nie ma Prawa. A przecież śmierć rozpanoszyła się od Adama do Mojżesza nawet nad tymi, którzy nie zgrzeszyli przestępstwem na wzór Adama. On to jest typem Tego, który miał przyjść.

Ale nie tak samo ma się rzecz z przestępstwem, jak z darem łaski. Jeżeli bowiem przestępstwo jednego sprowadziło na wszystkich śmierć, to o ileż obficiej spłynęła na nich wszystkich łaska i dar Boży, łaskawie udzielony przez jednego Człowieka, Jezusa Chrystusa. I nie tak samo ma się rzecz z tym darem, jak ze skutkiem grzechu spowodowanym przez jednego grzeszącego. Gdy bowiem jeden tylko grzech przynosi wyrok potępiający, to łaska przynosi usprawiedliwienie ze wszystkich grzechów.

Jeżeli bowiem przez przestępstwo jednego śmierć zakrólowała z powodu jego jednego, to o ileż bardziej ci, którzy otrzymują obfitość łaski i daru sprawiedliwości, królować będą w życiu z powodu Jednego – Jezusa Chrystusa.

A zatem, jak przestępstwo jednego sprowadziło na wszystkich ludzi wyrok potępiający, tak czyn sprawiedliwy Jednego sprowadza na wszystkich ludzi usprawiedliwienie dające życie. Albowiem jak przez nieposłuszeństwo jednego człowieka wszyscy stali się grzesznikami, tak przez posłuszeństwo Jednego wszyscy staną się sprawiedliwymi.

Wszystko chyba jasne: Jezus jest niejako nowym Adamem. Jak pierwszy człowiek przez swój grzech sprawił, że natura ludzka została skażona, w życie człowieka wkradły się grzech i śmierć, tak Jezus, przez swoje posłuszeństwo aż do śmierci, naprawia ją. I grzech i śmierć zostają pokonane. Warto mocno to podkreślić: Paweł nie pisze, że zostaliśmy zbawieni (usprawiedliwieni) cierpieniem Jezusa, ale Jego posłuszeństwem Ojcu. Takim posłuszeństwem, które wiele kosztowało. Posłuszeństwem, u którego podstaw leżało zaufanie, że skoro Bóg to cierpienie dopuszcza, to widocznie tak będzie najlepiej. 

Szatan w raju skłamał. Wbrew temu co powiedział, grzech zamknął człowiekowi część stojących przed nim możliwości. Dopiero Jezus, swoim posłuszeństwem aż do śmierci na nowo je przywrócił. Usunął sprzed bram Edenu stojących na straży drzewa życia cherubów i połyskujące ostrze miecza (Rdz 3, 24).  I daje człowiekowi możliwość sięgnięcia po owoce drzewa życia.

Dodajmy... Gdyby ograniczyć się do krótszej wersji czytania, podstawowej w starym lekcjonarzu, więcej pisać by nie trzeba. Wersja dłuższa, nie skracająca wywodu Pawła, wprowadza jednak jeszcze inne, poboczne względem głównego wywodu wątki, o których warto parę słów napisać.

• Wszyscy zgrzeszyli... Paweł to stwierdzenie rozwija. Pisze, że grzech pojawia się nie tylko tam, gdzie jest prawo, w domyśle prawo Izraela, prawo Mojżeszowe. Oznaką tego, że zgrzeszyli wszyscy, nawet ci, którzy nie znali prawa, jest śmierć. To wyraźna sugestia, że człowiek, niezależnie od istnienia prawa, ma możliwość rozpoznania dobra i zła. W sumieniu. 
   
• On (Adam) jest typem tego, który miał przyjść... Typem? Chodzi o coś, co jest znakiem, zapowiedzią czegoś, co ma nastąpić, co ma dopiero przyjść. W tym wypadku to coś, to osoba, Adam. On jest zapowiedzią Nowego Adama, Jezusa Chrystusa. Jak Adam daje życie wszystkim ludziom na ziemi (bo jest pierwszy), tak Chrystus daje wszystkim ludziom nowe życie; bez chorób, bez cierpienia, krzywd, bez grzechu, bez śmierci... Daje "Nowe Niebo i Nową Ziemię" - napisze Jan w Apokalipsie. Daje życie wieczne w niebie...
   
• Przestępstwo Adama sprowadziło na wszystkich śmierć, Jezus daje człowiekowi łaskę, dar Boży, usprawiedliwienie... Zwróćmy uwagę: Paweł pisze, że łaska Chrystusa spłynęła na ludzi obficiej. Czyli Jezus daje człowiekowi więcej niż tylko zwraca to, co zabrał mu grzech Adama. Niebo nie będzie tylko powrotem do Edenu, do ziemskiego raju. Będzie czymś więcej. Wszak człowiek przyjmujący przez wiarę Jezusa nie jest już tylko Bożym stworzeniem, ale staje się Jego dzieckiem...
   
• Zauważmy, bez komentowania: jeden grzech przynosi wyrok potępiający, jeden czyn sprawiedliwy Jezusa, Jego posłuszeństwo, wierność Bogu aż do śmierci, przynosi odpuszczenie wszystkich grzechów.... 

3. Kontekst Ewangelii Mt 4,1–11

Czytany tej niedzieli fragment Ewangelii Mateusza pochodzi z jej początku. Gdyby pominąć Ewangelię Dzieciństwa byłaby to właściwie druga, po chrzcie nad Jordanem, scena z udziałem Jezusa w Ewangelii.

Chrzest w Jordanie to uroczyste wskazanie na Jezusa jako tego, w którym spełniają się zapowiedzi proroków o przyszłym Mesjaszu. Scena  kuszenia na pustyni jest jakby jej dopełnieniem. Wyjaśnia sens, istotę Jego misji. Przedstawmy ją.

Duch wyprowadził Jezusa na pustynię, aby był kuszony przez diabła. A gdy przepościł czterdzieści dni i czterdzieści nocy, odczuł w końcu głód.

Wtedy przystąpił kusiciel i rzekł do Niego: „Jeśli jesteś Synem Bożym, powiedz, żeby te kamienie stały się chlebem”. Lecz On mu odparł: „Napisane jest: »Nie samym chlebem żyje człowiek, lecz każdym słowem, które pochodzi z ust Bożych«”.

Wtedy wziął Go diabeł do Miasta Świętego, postawił na narożniku świątyni i rzekł Mu: „Jeśli jesteś Synem Bożym, rzuć się w dół, jest przecież napisane: »Aniołom swoim rozkaże o Tobie, a na rękach nosić Cię będą, byś przypadkiem nie uraził swej nogi o kamień«”. Odrzekł mu Jezus: „Ale jest napisane także: »Nie będziesz wystawiał na próbę Pana, Boga swego«”.

Jeszcze raz wziął Go diabeł na bardzo wysoką górę, pokazał Mu wszystkie królestwa świata oraz ich przepych i rzekł do Niego: „Dam Ci to wszystko, jeśli upadniesz i oddasz mi pokłon”. Na to odrzekł mu Jezus: „Idź precz, szatanie! Jest bowiem napisane: »Panu, Bogu swemu, będziesz oddawał pokłon i Jemu samemu służyć będziesz«”. Wtedy opuścił Go diabeł, a oto aniołowie przystąpili i usługiwali Mu.
 

4. Warto zauważyć

Pustynia, czterdzieści dni, początek wielkiej misji.. Skojarzeń biblijnych nasuwa się więcej: wyjście Izraela z Egiptu, czterdziestodniowa wędrówka Eliasza do Bożej góry Horeb.. Generalnie pustynia bywa w Biblii znakiem czasu próby. Tak będzie też potem w Apokalipsie. Jezus na pustyni, zaraz po rozpoczęciu misji, poddany jest próbie...

Sens sceny kuszenia Jezusa na pustyni w kontekście tego, co zawierały wcześniejsze czytania jest oczywisty. Chodzi o pokazanie Jezusa jako tego, który odrzuca szatańskie pokusy. Odrzuca nieposłuszeństwo, a przyjmuje posłuszeństwo, bo ufa Bogu. Odrzuca, a dzięki temu, że będzie tak konsekwentnie postępował dalej, także w obliczu krzyża, niebawem zbawi cały świat. W pewnym sensie Jego postaw już przynosi owoce. Jak pisze Mateusz, po odrzuceniu pokus, do Jezusa przychodzą aniołowie i usługują Mu. Choć nie ma tego w Księdze Rodzaju wedle wierzeń rabinów tak właśnie było kiedyś w Edenie. Jezus po odrzuceniu pokus niejako kosztuje łask raju.

Zwraca też uwagę, że Jezus zawsze odpowiada diabłu słowami Pisma Świętego, Starego Testamentu. Dlaczego to ważne? Przecież autorem zawartych nich wskazań jest sam Bóg. Jezus diabłu, który mówi „zrób tak a tak” nie przeciwstawia własnego autorytetu. Mówi: „nie zrobię tak jak mówisz, bo Bóg powiedział tak a tak, a ja Mu ufam i nie będę Mu się przeciwstawiał”. Jest posłuszny, jest wierny...

Gdy tak czytać te scenę szczegóły dotyczące treści samych pokus mają już znaczenie drugorzędne. Ale może parę myśli...

• Pierwsza z pokus to pokusa łatwego chleba. Pstryknij palcami, a będziesz miał co jeść. W ułatwianiu sobie zdobywania pożywienia nie ma oczywiście nic złego. Ale jeśli sposoby podsuwa diabeł, to nie warto. On nigdy nie chce dobra człowieka. Zawsze chce coś ugrać dla siebie. Tak jak w scenie z pierwszego czytania, w Edenie. Dlatego nawet gdy proponuje rzecz tak wydawałoby się dobrą jak łatwe zdobycie jedzenia, nie należy mu ufać. Za to ufać należy Bogu: jak On powiedział, że chleb nie jest najważniejszy, to tak jest i koniec.
  
  Warto w tym kontekście też pamiętać: sprawy materialne są ważne, ale bywa, że przysłaniają sprawy ducha, przysłaniają miłość bliźniego.... Jezus odrzuca to podejście do spraw, które uważa, że pieniądze to wszystko, że one rządzą, one panują, że to one powinny być pierwszą troską człowieka. Nie, Mamona nie stoi ani przed Bogiem, ani nawet przed drugim człowiekiem...
   
• Druga pokusa dotyczy wystawienia Boga na próbę. Wyraźnie jest odpowiedzią diabła na postawę wobec pierwszej. Skoro ufasz Bogu, to skoczy, wypróbuj, czy Ci Bóg naprawdę pomoże. I tę pokusę sprawdzenia Boga Jezus odrzuca. Owszem, Bóg troszczy się o swoje dzieci. Nie znaczy to jednak, że można Go sobie „sprawdzać”. Zaufanie do Niego musi być pełne. Nie oparte na „wypróbowaniu” jak zareaguje.
   
• Trzecia, ostatnia pokusa. To pokusa osiągnięcia celów przez niegodziwe środki. Osiągnięcia władzy nad światem dzięki paktowaniu z diabłem. To oczywiście ślepa uliczka. Wybór złych środków nigdy nie przynosi dobrych owoców. Nawet gdy wyglądają bardzo atrakcyjnie, okazują się zgniłkami. 

5. W praktyce

Najważniejsza nauka płynąca z czytań tej niedzieli to przypomnienie, że podstawową zasada postępowania każdego chrześcijanina powinno być posłuszeństwo, wirerność Bogu. Posłuszeństwo wyrażone w przestrzeganiu Jego przykazań i braniu na serio zasad Ewangelii. Nie skuteczność w osiąganiu celów, nie sukces, a tym bardziej takie sprawy jak zabezpieczenie materialne czy pozycja w społeczeństwie.

Bardziej szczegółowo?

• Chrześcijanin nigdy nie powinien posługiwać się sianiem wątpliwości co do czyjejś uczciwości czy prawości. Albo wie, jest pewien, że ktoś robi coś złego albo tego nie wie. I w tym drugim wypadku nie wolno mu niczego złego sugerować. Niestety, katolicy w Polsce o tym zapomnieli. Metoda „na sianie wątpliwości” czy na „sugerowanie podłości” jest przez pewne środowiska katolików notorycznie stosowana. Raz rzucone podejrzenia zaczynają żyć własnym życiem i z czasem można już mówić „jak wszyscy wiemy” itp. Jakie to wywołuje reakcje u oskarżanych nietrudno przy odrobinie empatii zrozumieć. Niestety, ludzie tak postępujący często uważani są przez nas katolików, za strażników prawości i uczciwości. Trzeba jasno powiedzieć: to jest metoda diabła. A skutki już widać: szeroko rozlaną demoralizację w kwestii ósmego przykazania.
   
• Chrześcijaninowi nie wolno posługiwać się kłamstwem czy półprawdą. Poza sytuacjami, gdy mówieniem nieprawdy chcemy ochronić ofiarę przed oprawcą, kłamstwo jest złe. A celowe przekazywanie prawdy tak, by odbiorca miał błędny ogląd sprawy i przez to stanął po naszej stronie, to ordynarna manipulacja.

To po lekturze pierwszego czytania. A po Ewangelii?

• Jedzenie to życie. Ale nie jest zawsze najważniejsze. Zwłaszcza gdy nie grozi śmierć głodowa, a raczej tylko to, że będzie mniej wykwintne. Tłumaczenie się, że muszę się zgadzać na jakieś zło, bo muszę mieć chleb, jest co najmniej podejrzane.
  
  To też pokusa, którą dziś ując można by słowami "najpierw sprawy materialne". Tak, do prowadzenia różnych dzieł duchowych - choćby parafii - potrzebne są pieniądze. Czasem jednak człowiek niepostrzeżenie przekracza pewną granicę: sprawy materialne przestają być środkiem do osiągania celów duchowych, a stają się celem samym w sobie. Te cele duchowe schodzą na dalszy plan, bo najpierw trzeba tych pieniędzy, jakby bez nich nic się nie dało...
  
  To pomieszanie celów i środków jest jednym z głównych nieporozumień dotyczących Matki Teresy z Kalkuty. Ona chciała towarzyszyć biednym, chorym, umierającym, a świat zarzucał jej, że nie koncentruje się na budowie ośrodków, szpitali, domów opieki... Tymczasem najlepsze nawet tego rodzaju ośrodki pomocowe to nie to samo, co towarzyszenie w cierpieniu drugiemu człowiekowi. W szpitalu można być tak samo bezdusznie potraktowanym, jak gdy leży się na ulicy...
   
• Bogu, owszem, należy ufać. Ale nigdy nie należy Go wystawiać na próbę. Jaka różnica? Każdy granicę powinien chyba wyznaczyć w swoim sumieniu.
  
  "Jezu, Ty się tym zajmij"... Tak trzeba, to mniej więcej to samo, co w Modlitwie Pańskiej  "bądź wola Twoja". Można jednak czasem przesadzić. Mógłbym sam coś zrobić, pomóc, ale mówię "Jezu, Ty się tym zajmij". Tymczasem choć prawdą jest, że Bóg i bez nas sobie poradzi, to przecież chce, byśmy karmili głodnych, poili spragnionych, przyjmowali przybyszów, odwiedzali więźniów i chorych...  Jak w pewnej powieści: Jezus ma ręce i nogi przybite do krzyża, więc chce posłużyć się naszymi...
   
• Nigdy nie wolno kłaniać się diabłu. Jak by szlachetna nie była sprawa, na której nam zależy. Cel nie uświęca środków.
  
  To pokusa, której działanie najwyraźniej widać chyba, gdy chodzi o prowadzenie różnych pobożnych dzieł. Są potrzebne - uważa pobożny niby człowiek - więc by je stworzyć albo otrzymać nie waha się sięgnąć po środki niemoralne. Ludzką krzywdę, oszustwo... Bo przecież to wszystko na chwałę Bożą. Sęk w tym, że łamanie przykazań, także przykazania miłości bliźniego, jest fundamentalnie sprzeczne z oddawaniem Bogu czci. Trzymanie się Ewangelii jest dużo ważniejsze niż owe niby na chwałę Bożą dzieła...